Oqeani është përbrenda si dhe përjashta, e udha e mistikëve është një zgjim i dalëngadaltë si të thuash ‘së prapthi’, në drejtim të rrënjës së qenies sonë, një përkujtim i Vetes Sipërore, që e tejkalon pafundësisht egon njerëzore dhe nuk është tjetër veçse e Thella drejt të cilës tërhiqet vala
Martin LINGS
Sufiu i madh andaluzian Muhji’d-Din Ibn Arabi e kishte zakon të bënte një lutje, që nis me fjalët: ‘Kridh-më, o Zot, në thellësinë e Oqeanit të Njëshmërisë Tënde të Pafundme’, dhe në trajtesat sufiste ky ‘Oqean’ përmendet pareshtur, sikurse me anë të të referuarit simbolik ndaj Fundit drejt të cilit orientohet udha e tyre. Ndaj, le ta nisim duke thënë, mbështetur te ky simbol, në përgjigje të pyetjes ‘Çfarë është sufizmi?’, se: Herë pas here një Shpallje ‘rrjedh’ si dallgë e madhe batice nga Oqeani i Pafundësisë drejt brigjeve të botës sonë të fundme; dhe sufizmi përbën zanatin, disiplinën dhe diturinë e zhytjes në zbaticën e njërës prej këtyre dallgëve dhe të kthyerit mbrapsht me të tek Burimi i Përhershëm e i Pafundëm i saj. ‘Herë pas here’: ky është thjeshtim që kërkon koment; sepse duke mos ekzistuar masë e përbashkët ndërmjet origjinës e vendmbërritjes së një dallge të tillë, kohshmëria e saj është e detyruar të marrë pjesë, në mënyrë të mistershme, tek e Përhershmja, ashtu sikurse fundshmëria e saj është e detyruar të marrë pjesë tek e Pafundmja. Si e kohshme, ajo duhet së pari ta arrijë këtë botë në një çast të caktuar në histori; por ai çast në njëfarë kuptimi do t’i shqitet kohës. Më e mirë se njëmijë muaj – kështu e përshkruan Shpallja Islame natën e ardhjes së vet. Duhet të ketë gjithashtu edhe një fund, i cili përkon me fillimin, por që do jetë tepër i largët për t’u parashikuar nga njeriu. Institucionet hyjnore janë bërë për gjithmonë. Një tjetër gjurmë e të Tashmes së Përhershme mbi të do të shihet në faktin se ajo rrjedh pareshtur e tërhiqet pareshtur, në kuptimin që ajo përmban praktikisht edhe baticë edhe zbaticë për çdo individ që hyn në shtrirjen e saj. Ka vetëm një ujë, por asnjë çift Shpalljesh nuk janë të njëjta për së jashtmi. Çdo valë ka karakteristikat e saj sipas vendsynimit të saj, pra sipas nevojave të caktuara të kohës e vendit, drejt të cilave dhe në përgjigje të të cilave ajo është bërë providencialisht të rrjedhë. Këto nevoja, që përfshijnë të gjitha llojet e aftësive marrëse dhe prirjeve etnike që dallojnë nga njëri popull në tjetrin, mund të krahasohen me zgavrat e lugoret që shtrihen udhës së dallgës. Shumica dërrmuese e besimtarëve merren ekskluzivisht me ujin që depoziton vala në këto enë, i cili përbën aspektin formal të fesë. Nga ana tjetër, mistikët – e sufizmi është një lloj mistike – merren, me përkufizim, mbi të gjitha me ‘misteret e Mbretërisë së Qiellit’; kështu që do të ishte e vërtetë të thuhej, duke ndjekur figuracionin e mësi-përm, se mistiku është pakrahasimisht më shumë i zënë me valën e zbaticës sesa me ujin që ajo ka lënë pas. Porse prapë, ai ka nevojë për këtë sikurse pjesa tjetër e bashkësisë së tij – nevojë, pra për format e jashtme të fesë së tij që kanë të bëjnë me individin si të tillë. Sepse, nëse pyetet se ç’është ajo gjë te mistiku që mund të tërhiqet me dallgën e zbaticës, një pjesë e përgjigjes do të jetë: jo trupi i tij dhe jo nefsi i tij. Trupi nuk mund të tërhiqet deri në Ringjallje, që është etapa e parë e ripërthithjes së tij dhe, bashkë me të, të krejt gjendjes materiale – në stadet e larta të qenies. Kurse nefsit i duhet të presë gjer në vdekjen e trupit. Deri atëherë, ndonëse i pavdekshëm, ai do jetë i burgosur në botën e vdekshmërisë. Kur vdiq Gazaliu, sufiu i madh i shekullit XI, një poezi e shkruar prej tij gjatë sëmundjes së fundit iu gjet nën kokë. Ajo përmban rreshtat:
Një zog unë jam: ky trup, kafazi im ka qenë Por fluturova tej dhe atë e lashë si shenjë?
Të tjerë sufi të mëdhenj kanë folur duke nënkuptuar të njëjtën gjë: por duke qartësuar gjithashtu në të shkruarit, të folurit ose të jetuarit e tyre – çka përbën për ne masën e madhështisë së tyre – se diçka në ta ka pësuar zbaticë përpara vdekjes, pavarësisht nga kafazi, diçka pakrahasimisht më e rëndësishme se çfarëdo që duhet të presë vdekjen për t’u çliruar. Ajo, që tërhiqet mbrapsht drejt Burimit nga realizimi shpirtëror, mund të quhet qendra e ndërgjegjes. Oqeani është përbrenda si dhe përjashta, e udha e mistikëve është një zgjim i dalëngadaltë si të thuash ‘së prapthi’, në drejtim të rrënjës së qenies sonë, një përkujtim i Vetes Sipërore, që e tejkalon pafundësisht egon njerëzore dhe nuk është tjetër veçse e Thella drejt të cilës tërhiqet vala.
Duke përdorur një figurë shumë të ndryshme, e cila do na ndihmojë ta plotësojmë të parën, le ta përngjasojmë botën me një kopsht – ose më saktë, me një bahçe, sepse nuk ka asgjë në të që të mos jetë mbjellë për t’u mbëltuar dikur gjetkë. Pjesa qendrore e bahçes u jepet pemëve të një lloji veçanërisht fisnik, ndonëse relativisht të vogla e të rritura në vazo argjile; por tek i vështrojmë, krejt vëmendja jonë pushtohet nga njëra, që është pakrahasimisht më fine se të tjerat, të cilat i tejkalon së tepërmi në harlisje dhe vrull rritjeje. Shkaku nuk është açik për syrin, por e dimë menjëherë ç’ka ndodhur, pa pasur nevojë për çfarëdolloj hetimi: pema ka mundur disi të lëshojë rrënjë thellë në tokë përtej bazës së enës mbajtëse.
Pemët janë shpirtrat, ndërsa pema e pemëve është ajo që, siç thonë hindutë, është ‘çliruar në jetë’, që e ka realizuar atë që sufitë e quajnë ‘Mekami Sipëror’; dhe sufizmi përbën mënyrë dhe mjet për ta kaluar një rrënjë nëpër ‘portën e ngushtë’ në thellësinë e vetes për tek lëmi i Shpirtit të kulluar e të paburgosshëm, i cili nga ana e vet hapet drejt Hyjnisë. Sufiu i pjekur është kësisoj i ndërgjegjshëm për të qenit, ashtu sikurse njerëzit e tjerë, i burgosur në botën e formave, por ndryshe nga ata, ai është gjithaq i ndërgjegjshëm se është i lirë, me një liri që peshon pakrahasimisht më shumë se burgimi i tij. Kështu që mund të thuhet se ai ka dy qendra ndërgjegjeje: një njerëzore e një Hyjnore, dhe mund të flasë tash nga njëra e mandej nga tjetra, gjë që shpjegon disa (në dukje) kundërshti.
Me ndjekë rrugën e mistikëve do të thotë me rrokë një përmasë shtesë, sepse kjo rrugë nuk është tjetër veçse përmasa e thellësisë. Rrjedhimisht, siç do të shihet më hollësisht më vonë, edhe ato rite që mis-tiku i bashkëndan me pjesën tjetër të bashkësisë së tij e të cilat i nevojiten edhe atij për baraspeshimin e nefsit të vet, nuk kryhen prej tij ekzoterikisht sikurse nga të tjerët, por nga i njëjti këndvështrim i thellësishëm ezoterik që karakterizon të gjitha ritet e tija dhe të cilat i ka metodologjikisht të ndaluara t’i braktisë. Me fjalë të tjera, ai nuk duhet të humbasë nga sytë të vër-tetën se uji i lënë pas nga dallga është i njëjtë me atë që tërhiqet. Analogjikisht, ai nuk duhet të harrojë se, ashtu sikurse uji që ‘burgoseť në forma, shpirti i tij nuk dallon në thelb nga Shpirti transcendent, të cilit i është tejzgjatje, si një dorë që shtrihet dhe futet në një xhep e që pastaj tërhiqet.
Nëse arsyeja e titullit të këtij kreu akoma s’është e dukshme, kjo ndodh pjesërisht sepse fjalës ‘origjinal’ i janë mbivendosur si kore kuptime që nuk e prekin thelbin e origjinalitetit por të cilat kufizohen në njërën prej rrjedhojave të tij, gjegjësisht dallimin, cilësinë e të qenit i pazakontë ose i jashtëzakonshëm. ‘Origjinal’ biles përdoret si sinonim me ‘abnormal’, çka përbën shtrembërim të përbindshëm, ngase origjinaliteti është gjithmonë normë. E as nuk mund të arrihet ai me vullnet; ndërsa groteskja është dyfish më e lehtë për t’u arritur, pikërisht sepse nuk përbën më tepër se një lëmsh huazimesh.
Origjinale është ajo që gufon drejtpërsëdrejti nga origjina ose burimi, si uji i kulluar e i pandotur që nuk ka pësuar efekte ‘anësore’. Origjinaliteti kësisoj lidhet me frymëzimin dhe mbi të gjitha me shpalljen, sepse origjinat janë transcendente, duke qenë përtej kësaj bote, në lëmin e Shpirtit. Përfundimisht, origjina nuk është hiç më pak se Absolutja, e Pafundmja dhe e Përjetshmja – së këndejmi edhe Emri Hyjnor ‘Filluesi’, el-Badij në arabisht, i cili mund të përkthehet edhe ‘i Mrekullueshmi.’ Pikërisht nga Oqeani i Mundësisë së Pafundme rrjedhin dallgët e baticës së Shpalljes, çdo-njëra ‘mrekullisht e ndryshme nga të tjerat sepse mbart vulën e së Vërtetës që është Një dhe e Vetme.
Nën dritën e figurës së valës shohim se origjinaliteti është garanci si për autenticitetin, ashtu edhe për efikasitetin. Autenticiteti, për të cilin drejtbesimi është si të thuash fytyra në këtë botë, përbëhet nga rrjedha e valës, pra ardhja e drejtpërdrejtë e Shpalljes nga Origjina e saj Hyjnore; dhe në çdo rrjedhë është premtimi i një zbatice, ku qëndron efikasiteti, Hiri i fuqisë së papërballueshme tërheqëse të së Vërtetës.
Sufizmi nuk është tjetër veçse mistika islame, që do të thotë se ai përbën rrymën qendrore dhe më të fuqishme të asaj batice që përbën Shpalljen e Islamit; dhe nga sa u tha më lart do jetë e qartë se ky afirmim nuk është kurrsesi përçmim, siç duket se mendojnë disa. Përkundrazi, kjo përbën një pohim se sufizmi është edhe autentik edhe efikas.
Sa për mijëra burrat dhe gratë në Perëndimin modern që, tek pretendojnë se janë ‘sufi’, pohojnë se sufizmi është i pavarur nga cilado fe dhe se ai ka ekzistuar gjithmonë, ata e reduktojnë padashur nëse mund të përdorim të njëjtin figuracion elemental – në një rrjet kanalizimesh artificiale. Ata s’e vërejnë dot që, duke e zhveshur nga veçantia e kësisoj nga origjinaliteti i tij, ata e privojnë edhe nga vrulli i tij. Sigurisht, kanalizimet ekzistojnë. Për shembull, qëkur Islami u vendos në nënkontinentin indian, ka pasur shkëmbime intelektuale mes sufive e brahminëve; dhe në fund sufizmi përvetësoi ca terma e nocione nga neoplatonizmi. Por themelet e sufizmit ishin hedhur dhe kursi i tij në vijim ishte fiksuar pakthyeshmërisht, shumë më përpara se të bëhej e mundur që ndikime mistike të jashtme e paralele të fusnin elemente joislame, dhe kur ndikime të tilla më në fund u ndjenë, ato prekën vetëm syprinën.
Me fjalë të tjera, duke qenë tërësisht i varur nga një Shpallje e veçantë, sufizmi është krejtësisht i pavarur nga gjithçka tjetër. Por si i vetëmjaftueshëm, ai mundet – nëse vendi dhe koha lejojnë – të këpusë lule nga bahçe të tjera. Profeti i Islamit ka thënë: ‘Kërkojeni dijen, qoftë edhe në Kinë!’
(Perktheu Edin Q. Lohja)
