Ka pasur, ka dhe do të ketë gjithmonë një grup njerëzish të cilët i viziton frymëzimi
Visllava SIMBORSKA
Thonë se fjalia e parë në çdo fjalim është gjithmonë më vështira. Sido qoftë, unë tani e kalova këtë. Por, kam ndjenjën sikur fjalitë e ardhshme – e treta, e gjashta, e dhjeta e kështu me radhë deri tek rreshti i fundit – do të jenë po aq të vështira, pasi që më duhet të flas për poezinë. Kam folur shumë pak për këtë temë, gati asgjë, në fakt. Dhe, sa herë që kam thënë diçka, gjithmonë më ka brejtur dyshimi se nuk jam shumë e zonja për këtë. Për këtë arsye, ligjërata ime do të jetë e shkurtër. Të gjitha mangësitë mund të durohen më lehtë, nëse servohen në doza të vogla.
Poetët bashkëkohorë janë skeptikë, madje edhe të hamendur, sidomos kur flasin për veten e tyre. Ata pranojnë publikisht se janë bërë poetë pa dashur, thuajse janë paksa të turpëruar prej kësaj. Por, në kohët tona të zhurmshme, është shumë më lehtë të njohësh të metat tua, të paktën nëse janë të paketuara në mënyrë tërheqëse, sesa të njohësh meritat, pasi që këto fshihen më thellë dhe ju kurrë nuk besoni plotësisht në to… Me rastin e plotësimit të pyetësorëve, apo të bisedës me të panjohur, kur ata nuk mund të mos zbulojnë profesionin e tyre, poetët parapëlqejnë të përdorin termin e përgjithësuar “shkrimtar”, apo të zëvendësojnë fjalën “poet” me atë të çfarëdo pune tjetër që bëjnë krahas të shkruarit. Burokratët dhe udhëtarët e autobusit reagojnë me një dozë mosbesimi dhe shqetësimi sa herë kuptojnë se kanë të bëjnë me një poet. Ma merr mendja se edhe filozofët mund të hasin në reagime të ngjashme. Po, prapë se prapë, ata janë në pozitë me të lakmueshme, pasi që ata të shumtën e rasteve kur mund ta zbukurojnë profesionin e tyre me ndonjë titull akademik. Profesor i filozofisë kjo tingëllon më e respektueshme.
Po, profesorë të poezisë nuk ekzistojnë. Kjo do të thoshte, në fund të fundit, se poezia është një profesion që kërkon studim të specializuar, provime të rregullta, artikuj teorikë me bibliografi dhe fusnota dhe, së fundi, më diploma të dhëna me ceremoni. Dhe, kjo do të thoshte, nga ana tjetër, nuk mjafton që të mbushni faqet me poezi edhe më elegante që të mund të bëheni poet. Elementi kyç është shkarje letre që ka një vulë zyrtare. Të rikujtojmë se krenaria e poezisë ruse, laureati i nesërm i Nobelit, Jozef Brodski, u dënua njëherë me internim të brendshëm pikërisht për arsye të tilla. Atë e quajtën “parazit”, sepse atij i mungonte vërtetimi zyrtar që do t’i jepte atij të drejtën të ishte poet…
Para disa vjetësh, kisha nderin dhe kënaqësinë ta takoja Brodskin personalisht. Më ra në sy se, nga të gjithë poetët që kisha njohur, ai ishte i vetmi që kënaqej kur e quanin poet. Ai e shqiptonte këtë fjalë pa asnjë ngurrim. Përkundrazi, ai e thoshte atë me një liri sfiduese. Më duket se kjo ishte kështu, nga që atij i kujtohej poshtërimi brutal që kishte përjetuar në rininë e tij. Në vende më fatlume, ku dinjiteti njerëzor nuk sulmohet me aq lehtësi, poetët gjakojnë, s’do mend, që të jenë të botuar, të lexuar dhe të kuptuar, por ata nuk bëjnë pothuajse asgjë që vihen mbi turmat e zakonshme dhe bluarjes ditore. Ndonëse, jo fort moti, në dekadat e para të këtij shekulli, poetët janë orvatur të na tronditin me veshjen e tyre ekstravagante dhe sjelljen e tyre ekscentrike. Por, e tërë kjo është bërë vetëm për hir të shfaqjes publike. Erdhi momenti kur poetët u detyruan të mbyllnin derën pas tyre, të zhvishnin mentalet e vet, stringlat e tyre dhe takëmet e tjera personale dhe të ballafaqoheshin – në heshtje, duke pritur me durim vetveten e tyre fletën akoma të bardhë të letrës. Sepse, kjo është ajo që ka vlerë të vërtetë.
Nuk është e rastit që biografitë filmike të shkencëtarëve dhe artistëve të mëdhenj punohen me grumbuj. Regjisorët më ambiciozë mëtojnë të riprodhojnë në mënyrë bindëse procesin krijues që çon drejt zbulimeve të rëndësishme shkencore apo drejt lindjes së një kryevepre. Dhe, ju mund t’ia dilni deri diku me sukses të përshkruani disa lloje të punës shkencore. Laboratorët, instrumentet e ndryshme, makineria përpunuese që aplikohet në jetë: skena të tilla mund të mbajnë përqendrimin e publikut për një kohë. Por, ato momente të pasigurisë a do të sjellë eksperimenti, i përsëritur me mijëra herë me fare pak modifikime, rezultatin e dëshiruar? mund të jenë shumë dramatike. Filmat lidhur me piktorët mund të jenë spektakolare, pasi që merren me rikrijimin e secilës etapë të evolucionit të një pikture të famshme, që nga vija e parë me laps deri tek rënia e fundit me brushë.
Muzika fryhet në filmat mbi kompozitorët: notat e para të melodisë që tingëllon në veshët e muzikantit më në fund dalin si vepër e pjekur në formë simfonike. Natyrisht, e tërë kjo është fare naive dhe nuk shpjegon gjendjen e pazakonshme mendore, të njohur në popull si frymëzim, por të paktën, është diçka që mund ta shikoni dhe ta dëgjoni. Por, poetët janë më të këqijtë. Puna e tyre është pandreqshmërisht jofotogjenike. Dikush rri ulur pranë një tavoline, apo rri shtrirë në një divan pa lëvizur, me shikimin e tretur në ndonjë mur apo tavan. Herë pas herë, ky person shkruan në letër disa vargje vetëm sa për t’i fshirë prapë pas pesëmbëdhjetë minutash dhe pastaj kalon edhe një orë tjetër, gjatë së cilës nuk ndodhë asgjë… Kush do të mund të duronte ta shikonte këtë gjë?
Përmenda frymëzimin. Poetët bashkëkohorë përgjigjen me bishtnim sa herë pyeten se çfarë është ai dhe nëse ai ekziston në të vërtetë. Nuk është se ata nuk e dinë bekimin e cytjes së tyre të brendshme. Vetëm se thjesht nuk është lehtë t’i shpjegohet dikujt tjetër që nuk e kuptoni as vetë ju. Kur më pyesin për këtë më ndonjë rast, edhe unë vetë i ik përgjigjes. Por, përgjigja ime është kjo: frymëzimi nuk është privilegj ekskluziv i poetëve apo i artistëve në përgjithësi. Ka pasur, ka dhe do të ketë gjithmonë një grup njerëzish të cilët i viziton frymëzimi. Atë e përbëjnë të gjitha ata, të cilët me vetëdije e kanë zgjedhur profesionin e tyre dhe që bëjnë punën e tyre me dashuri dhe imagjinatë. Në të mund të hyjnë mjekë, mësues, kopshtarë dhe unë do të mund të numëroja edhe qindra profesione të tjera. Puna e tyre bëhet një aventurë e vazhdueshme përderisa ata do të jenë në gjendje të vazhdojnë të zbulojnë sfida të reja në të. Vështirësitë dhe pengesat nuk e shuajnë kurrë kureshtjen e tyre. Një mizëri pyetjesh të reja dalin nga secili problem që ata zgjidhin. Çfarëdo që është frymëzimi, ai lind nga një “nuk e di” e vazhdueshme.
Nuk ka shumë njerëz të tillë. Shumica e banorëve të tokës punojnë sa për të bërë diçka. Ata punojnë nga që janë të detyruar. Ata nuk zgjedhin këtë apo atë punë nga pasioni; rrethanat e jetëve të tyre bëjnë zgjedhjen për ta. Punë pa dashuri, punë të mërzitshme, punë që vlerësohen vetëm nga që të tjerët nuk kanë as aq, sado pa dashuri dhe të mërzitshme – kjo është njëra ndër mjerimet më të ashpra njerëzore. Dhe, nuk ka asnjë shenjë se shekujt që do të vijnë do të sjellin çfarëdo ndryshimi për të mirë a për të keq sa i përket kësaj.
Dhe, kështu, ndonëse unë mund t’ua mohojë poetëve monopolin e tyre mbi frymëzimin, unë akoma i vendos ata në një grup të përzgjedhur të të mikluarve të Fatit. Në këtë pikë, ndërkaq, në mesin e auditorit mund të lindin dyshime. Të gjitha llojet e torturuesve, diktatorëve, fanatikëve dhe demagogëve, që luftojnë për pushtet përmes disa parullave të thëna me britmë, po ashtu janë të kënaqur me punët e tyre dhe ata gjithashtu kryejnë punët e tyre me zjarr inventiv. Po, por ata “dinë”. Ata dinë dhe po ashtu të ri nën këtë diell, pasi që ata që kanë jetuar para teje nuk po e mundur ta lexojnë poezinë tënde. Dhe, ai qiparis, nën të cilin prehesh nuk është rritur që nga agu i kohës. Ai lindi siç ka lindur edhe ndonjë qiparis tjetër si yti, por jo plotësisht i njëjtë me të.
Dhe, Eklesiast, do të doja po ashtu të të pyesja se në ç’ gjë të re nën diell ke ndër mend të punosh tani? Një plotësim të mëtejmë të mendimeve që tashmë i ke shprehur? Apo, ndoshta, t’u ka mbushur mendja që t’i kundërshtosh disa prej tyre tani? Në veprën tënde të mëhershme, ti përmend gëzimin – po çfarë nëse ai është përftues? Pra, ndoshta poezia jote e re nën këtë diell do të jetë për gëzimin? A ke mbajtur ende shënime, i ke skicat? Druaj se do të thuash, “kam shkruar çdo gjë kam pasur për të shkruar, nuk kam asgjë për të shtuar”.
Nuk ka poet në botë që mund ta thotë këtë, aq më pak një poet i madh si ti”. Bota, çfarëdo që mund të mendojmë kur tmerrohemi nga pafundësia e saj dhe nga paaftësia jonë, apo të hidhëruar nga indiferenca e saj ndaj vuajtjes individuale, të njerëzve, kafshëve, madje edhe të bimëve, pasi që pse të jemi të sigurt se bimët nuk ndjejnë dhembjen; çfarëdo që të mendojnë për hapësirat e saj të shpuara nga rrezet e yjeve të rrethuar nga planetët që vetëm tani kemi zënë t’i zbulojmë, planete tashmë të vdekura? Akoma të vdekura? Ne nuk e dimë; çfarëdo që mendojmë për këtë teatër të pamasë për të cilin kemi tiketa të rezervuara, por tiketa jetëgjatësia e të cilave është në mënyrë qesharake e shkurtër, të kufizuara nga dy data arbitrare; çfarëdo tjetër që të mendojmë për këtë botë ajo është e mahnitshme. Por, “e mahnitshme” është një epitet që fsheh brenda një kurth logjik. Jemi të mahnitur, tek e fundit, nga gjëra që i shmangen ndonjë norme të njohur dhe universalisht të pranuar, nga një qartësi me të cilën jemi mësuar. Tani, çështja është se nuk ka botë të tillë aq të qartë. Mahnitja jonë ekziston vetvetiu dhe nuk mbështetet në krahasim me diçka tjetër. Vetvetiu, në të folurit ditor, ku ne nuk ndalemi për të shqyrtuar secilën fjalë, ne të gjithë përdorim fraza, si “bota e rëndomtë”, “jeta e zakonshme”, “rrjedha normale e ngjarjeve”… Por, në gjuhën e poezisë, ku çdo fjalë peshohet, asgjë nuk është e rëndomtë apo normale.
As një gur i vetëm dhe as një re e vetme mbi të. As një ditë e vetme dhe as një natë e vetme pas saj. Dhe, mbi të gjitha, asnjë ekzistencë e vetme në këtë botë. Duket sikur poetët do ta kenë gjithmonë punën që është bërë enkas për ta. (Përktheu Avni Spahiu)
P.S.
Visllava Simborska, fituesi e Çmimit Nobel, 1996
