Secilës ditë i mjafton pikëllimi i vet, tha Jezui në mal.
Frederik RESHPJA
1.
Atë ditë dhjetori kur dogja tërë dorëshkrimet që kisha punuar këto dy dekada, e dija që po bëja një punë të mençur. Çdo ditë ka dhjetorin e vet, dhe kjo mjafon.
2.
E kam thënë disa herë që letërsinë nuk e kam patur me seriozitet kurrë. Unë kam dashur pikturën dhe kiminë. Ndofta vetëm me këtë shpjegohet fakti që jam letrar tipik pa ambicje dhe krejt indiferent për çka shkruaj. Unë hyj ndër ata shqiptarë që nuk kanë lexuar asnjë rresht të botuar nga F. Rreshpja.
3.
Kur u hap porta, u shfaq një biondinë e panjohur. Ajo kërkoi dikë, dhe unë u trondita. Ishte një miku im i fëminisë që e kisha dashur shumë.
– Ai vdiq dje, – i thashë – tani erdha nga varrimi.
– Jo, tani sapo u ndava me të, – foli vajza e menduar.
– Thashë mos erdhi këtu.
U afrua te zjarri dhe nxorri një letër, – Ja, kjo është.
Unë u drodha. Para disa ditësh, ai më kërkoi të bëja por tretin tim. Se bëj dot, i thashë i kam kyçet të dëmtuara.
Mos kërko më vizatime nga unë! Bëje, pra! tha. Dhe unë Moskëa këtë vjershë me titullin Vinjetë. Po, unë këtë të kërkova, më tha, se desha të vizatuar.
Vjershën e botova. Pas shtatëmbëdhjetë vjet heshtjeje si autor i regjistruar në Index expurgatorius. Për këtë ndërhyri M. Z.
Shumë muaj më vonë, tek hanim një drekë të varfër me sallam, ulur në një stol çimentoje në një park, desha t’ia tregoj këtë ngjarje por nuk qeshë i sigurtë në qe e vërtetë.
Sidoqoftë marrëzia e Itakës nuk qe kjo.
Një Itakë tjetër më priste.
VINJETË
Një shelg i vetmuar mbuluar me dimër Braktisur nga zogjtë dhe gjethet.
Era si ketër kërcen mbi drurin
Me boçen e shiut ndër dhëmbë.
Netët e lumtura si zilka
Tringëllijnë në degët e kujtesës. Vizatohen në sfond të vetëtimave Hënëzat që hëngrën dhentë e vjeshtës.
Rënë nga xhami i thyer i qiellit
Kristal i akullit yllëzon netëve
Dhe mbi pastelet e borës mardhet
Shelgu i trishtuar, fatkeq si Serembe.
4.
Ç’qe ky i Verbër madhështor që po këndonte fatin tim?
5.
Herën e fundit që pashë një turmë shkrimtarësh, ka qenë e mërkurë. Dita e dimrit e çdo jave në jetën time. Po kthehesha nga KQ. Sekretari i R. A. më tha se do të dënohesha fare pak. Më transmetoi porosinë që, dy javë pas burgut të veja tek sh. R. Nuk do të vij kurrë, i thashë. Dhe ika. Rrugës pashë Xh. S. Qe ulur i dëshpëruar anës një bordure, për çudi. Më porositi të shkoj tek shtëpia e Dritëroit. Përse? e pyeta.
Në Lidhje do të bëhej një mbledhje. Turma e shkrimtarëve qe shpërndarë në klub dhe përjashta. Nuk më përshëndeti njeri. Mirëpo aso kohe isha një poet i përkëdhelur. Që nga një tryezë e largët më vështronte I. K. Zoti të ruajtë! mendova me vete. Ti si diplomat nuk bën, derisa më vështron mua. Pas pak më thirri. Bëra sikur nuk dëgjova.
– Po të thërret Ismaili, – më tha një komisar letrar, – nuk e dëgjon?
Me këtë komisar letrar njihesha, ndaj u nevrikosa që më foli ashtu. S’di ç’dreqin pata, dhe e fyeva. Sot ky njeri është shkrimtar disident dhe më mëson mua ç’janë prangat.
7.
– A po shkruan ndonjë gjë të bukur? e pyeta si gjithmonë.
– Sot dua të më thuash, përse më pyet gjithmonë kësodore?
– Sepse në art, mua më intereson vetëm e bukura.
8.
Me Ismailin nuk jam takuar. Jemi parë një herë në Tiranë më 1982 por nuk i fola. Një takim me mua, mund ta merrte në qafë.
9.
U ngrita. Turma e shkrimtarëve të E. më përgjonte me sy armiqësor. I huaj! Armik!
Mjerë letërsia shqiptare! mendova. Mjerë De Rada dhe Fishta! Turmë e mjerë meskine! Mallkim i pyjeve dhe celulozës! Ktheva kokën dhe pashë Ismailin që më vështronte. U ngrit. Ku vete, Ismail, ke De Rada? Parisin nuk e përmendnim asokohe.
10.
– Fred, ku vete kështu? – më pyeti dikush që po hante.
– Po shkoj të gozhdohem në kryqin tim.
Nuk do ta përmend emrin e këtij njeriu. Ndofta një ditë do të kthehem përsëri në këto salla, ndofta atëherë kjo rrëmujë do të ketë mbaruar. Nuk do të përmend shumë emra të tjerë. Zoti i faltë! Këtu nuk e kam fjalën aspak për letrarët e qytetit ku kam lindur, që kanë aprovuar në kor arrestimin tim. Letrarët e qytetit tim ishin tepër të parëndësishëm, për të më bërë dëm mua. Ky qe njeriu që më bëri gjëmën. Ndofta është penduar se ka dy dekada që flet vetëm mirë për mua.
Do të doja më mirë të më priste në fyt. Unë i kam provuar prerjet: ato nuk të dhembin sa tradhëtia e një miku. Mua më shumë më kanë tradhëtuar se më kanë prerë.
11.
Pra, armiqtë më të pamëshirshëm për mua, kanë qenë miqtë. Lavdi Zotit, tani nuk kam asnjë mik.
12.
Jashtë, te porta e Lidhjes takova Petro Markon. I zgjuar por i padjallëzuar, nuk dinte asgjë për mua. Mbledhjen e la, dhe vajtëm të pimë raki në Vjosa, lart te këndi ynë i preferuar.
O Zot, sa i lumtur kam qenë me atë njeri që më deshi aq shumë, dhe se kuptova kurrë përse! Kohët e fundit vajta ta takoj pas kaq vitesh, por nuk pata fat, qe tepër sëmurë. Arrita në Tiranë shumë vonë. Më priti Safoja.
13.
Kur erdha herën e dytë, ishte përsëri natë. Por ai kishte vdekur. Kishte lënë amanet ta çonin në fshatin e lindjes. Më priti përsëri Safoja. Si statuja e pikëllimit. Petro i dashur, të kam qarë me lotë, por unë nuk kisha para të të vija aty buzë detit. Unë jam i dënuar i vjetër politik, pa punë dhe pa para. Që atë natë, duhej ta kisha kuptuar marrëzinë e Itakës!
14.
Vajta në hotel dhe qava për Petro Markon. Pastaj u luta për nënën dhe kujtova tërë të vdekurit e mi, atë natë në atë hotel të shtrenjtë të Tiranës, hotel xhamethyer dhe pa çarçafë.
15.
1991. Ishte hera e parë pas kaq vitesh që po takoja përsëri një turmë shkrimtarësh. Të zymtë dhe nevrika Antienveristë të tërbuar. Disidentë të shpallur në kolonat e “Dritës”. Ismaili qe diku larg si përtej kohës. Bilali nuk ishte më. Ah, ajo ëndrra e tij për Çamërinë, për dhentë e bardhë në muzg, për hënën e kallamishteve! Jakovi kishte vdekur. Edhe Lasgushi. Kishin tepruar vetëm këta antienveristë të tërbuar, të mjerë dhe mediokër, si gjithnjë të gatshëm për hymne e ditirambe, nëpër shkallë e korridore. Nëqoftëse takoj Dhimitër Xhuvanin, atëherë zoti më do!
16.
Para njëzet vitesh, në një nga dhomat e hetuesisë në burgun e vjetër të Tiranës, jam ballafaquar me një dëshmitar kokëfortë. Ai ngulte këmbë që unë kisha sharë E. H. Kur e pashë që qante për shenjtërinë e E. H. e godita. Mua më vunë prangat dhe më thyen kyçet.
Tani, pas njëzet vjetësh, ky erdhi dhe më shtrëngoi dorën.
Kujdes! – i thashë. – Unë e kam dorën të thyer, ti e din.
– Kam dëgjuar se nuk je anëtar i P(X).
– Jam tepër i vendosur në lirinë time që e kam fituar vetë.
Unë kam humbur çdo gjë në jetë për këtë liri.
– Atëherë, ti qenke enverist, – më tha.
E godita tepër rëndë me një mënyrë të vjetër burgu aty te shkallët e Lidhjes. Ra praptas. Gojën e kishte me gjak. Më erdhi turp. Desha ta ndihmoja por nuk mund ta prekja me dorë. Neveri!
17.
Në një mbledhje u betua se do të më vriste. Në gjyqin tim dërgoi deklaratë kundër meje. Unë vetë se kam sulmuar kurrë atë njeri. Të jem i sinqertë, kjo ka ardhur edhe nga përbuzja. Bile, tani vonë e kam mbrojtur pikërisht kur shokët e tij po e sulmonin.
Po ju, ç’keni me të? – u thashë. – Ju keni qenë shokët e tij, miqtë e tij. Tani kërkoni të bëheni ujqërit e tij. S’u vjen turp!
Sigurisht, edhe kjo hynte në marrëzitë e Ishullit që kisha shpikur unë.
18.
Sigurisht kam mbajtur shënime të rregullta me hulumtime personale e dëshmi nga shtypi i huaj, vrojtime nga biseda të papublikuara nga jeta politike, ato ç’kam mundur të ruaj me dokumente nga takime të fshehta e misione të veçanta etj. Këto përbëjnë disa dosje të depozituara që do të publikohen mbase nga dikush tjetër.
19.
Itaka ka qenë marrëzia e Homerit. Sikur të kishte zbritur përsëri nëpër ishuj të tillë, ai do të ishte bërë romancier i zakonshëm siç e jep Varnalisi. Nuk duhet të jetë e vërtetë fitorja e Uliksit mbi ta (mëtonjësit), dhe nuk do ketë patur kënaqësi dashurie në krevatin e Penelopës mes çiftit të mplakur. Shekuj më vonë ky do të quhej happy end.
20.
Shungullima e Trojës mbeti pas, dhe këngëtari plak po largohej nga sheshet e gjakut, i verbër dhe madhështor. drejt ishullit të ëndrrës së tij. Në të vërtetë ai duhej të kërkonte një Trojë të re dhe jo të luftonte me poetët mëtonjës, aty ku e priste disfata: pasi ke lexuar fundin e Odisesë, e kupton që një Iliadë tjetër nuk mund të shkruhet më kurrë.
21.
Gjithmonë kam menduar se Itaka ka qenë marrëzia e Homerit, dhe se tërë fisin e poetëve e pret ky fat. Ditën që shkrova dhe recitova Itakën, më denoncoi në MPB një poet i shquar. Kam vendosur ta botoj këtë vjershë. Ndofta do të jetë botimi im i fundit. Jo, ishujt nuk ekzistojnë. Nuk ka kurrëfarë Itake në këtë botë!
DIKU, KUDO
Shi, ti fëmijë i vogël që qan prej mijëra vjetësh
Për ditën tënde të pangushëlluar,
Shfaqet dhe zhduket Itaka
Nën pasione vetëtimash.
Kam një pritje të vjetër dhe s’di ku ta lë. Tani duhej të isha diku përtej shiut
Te dritarja fëmija lakuriq
Më vështron me sy prej uji.
Përditë më duhet të nxitoj drejt diçkaje që nuk është
Pra nuk jam një Odise i shpikur.
Por Itakën time e kam shpikur vetë
Se kam nevojë të domosdoshme për ishuj.
22.
Itaka është një ëndërr. Është dëshira për t’u prehur një ditë nën një qiell të kaltër, pas tridhjetepesë vjet endjesh, i mallkuar nga një Poseidon me emrin E. H.
Ç’është kjo vdekje e pafundme o Zot, bërë në gjashtë ditë?! Ditën e shtatë edhe Zoti u lodh e pushoi. Por e diela ime ka humbur.
23.
Ja edhe Itaka që kam shpikur unë: Ca poetë të mjerë, të neveritur nga E. H., vargëzonjës të dështuar, kishin dëgjuar me kohë që muzat ishin diku. Tërë jetën duke pritur manna-n, si çifutët në shkretëtirë, të marrosur dhe injorantë. Mundet që ndonjëherë do të flas, ndonjëherë kur të shërohem nga alergjia, por, kur o Zot? Këta njerëz e kanë mundjen përbrenda, këta njerëz janë të mundur vetvetiu.
24.
Kam bërë një barrë qejf. Por, kur jam i pikëlluar, bëj humor. Përsëri Itaka. Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Këtu refuzuan të më pranojnë (megjithëse anëtar i vjetër që më 1967) por më vonë më ofruan shpejt e shpejt një rrogë të madhe që unë natyrisht, e përçmova. Kjo është Shtëpia Kriminalo-Letrare e Partisë së Punës. E pra, ato ditë isha në mes të Tiranës pa lekë dhe pa hotel.
25.
Homeri është serioz: me verbërinë e talentit, ai mbase ka zbuluar vendlindjen e tij, diku nën ullinjtë e ishullit, anës brigjeve ku motit barisnin perënditë. Por, perëndi nuk ka më. Homeri tani merret me gjëra të vogla, me derra, numëron dhentë dhe nuk e ka më atë sqimë me të cilën flet për mitet.
26.
Artisti i vërtetë është i thirrur në këtë botë për të kënduar bukurinë e shpirtit njerëzor, për të kënduar tronditjet dhe mirësinë, për ta përsosur njeriun. Aristokracia e thërret artistin për ta denatyruar, për ta bërë një predikues, një mag të mitit. Këtu është ndryshimi i mitologjisë me artin. Për magun krijimi është tradhëti, kurse artisti është demiurg.
27.
Në lashtësi, Lukiani pyeste: cili je ti, i dashur, dhe si kërkon të bëhesh perëndi përderisa leh? Kjo aristokraci pra, e thërret edhe artistin që të lehë. Nëqoftëse ndërrohen faraonët, ndërron edhe mënyra e të lehurit. Nuk është vetëm realizmi socialist që leh. Tërë poezia politike që lexojmë përditë, është lehje. Ka gazeta që kur i merr në dorë, të duket sikur do të të kafshojnë.
28.
Edhe druri më i thjeshtë që ruan në kujtesën e tij të tëra ngjyrat dhe format e gjetheve që ka patur, e di se të çelësh sythe kur akoma nuk ka dalë dimri, është marrëzi: Një guxim i tillë zakonisht paguhet me të tëra lulet e të tëra gjethet. Atëherë, ku është Itaka?
29.
Zot! Njeriu ka të drejtë të prehet një ditë, pas tmerreve që vetëm mendja e një të Verbëri madhështor do mund t’i sajonte. Asnjeri nuk ka patur nevojë më shumë se unë për ishuj. Por tërë ishujt janë të rremë.
30.
Tërë të afërmit e mi që i shtija në dhomën time të vogël, ku nga stringlat e një poeti kanë tepruar shumë pak gjëra prej bastisjeve, kontrolleve e hetuesve, e dinë se tërë ato që shkruaj, i djeg.
Më ngushëllon fakti se asnjëri prej tyre asnjëherë, nuk më ka qortuar për këtë.
31.
Unë prisja ditën time. Sigurisht e dija se dita ime qe tepër larg, na ndanin male të tëra kohe. Kam kaluar shumë netë përballë dritares pa xhama, duke vështruar yjet si budalla, në një temperaturë minus 10 gradë C, mbështjellë me batanijen e hetuesisë.
32.
Mëngjeseve, më ka qëlluar që, duke pritur në oborrin e burgut, tasi të më mbushej me dëborë. Kam qenë poet i pabindur vërtetë. Por kam duruar shumë sepse e dija se dita ime ishte diku: një ishull i kaltër ku më në fund mund të merresha seriozisht me letërsi, t’u tregoja njerëzve se sa shumë i doja.
33.
Kam patur hetues që donte të më vriste me maqinën e shkrimit pasi unë nuk firmosja proçesverbalin që qe me gabime gjuhësore. Kam patur hetues që më shtrëngonte prangat derisa më kullonte gjak nga thonjtë. Pastaj më kafshonte si qentë në sup dhe në krah. Kam parë mishin tim në dhëmbët e tij!
34.
Të gjitha këto jam gati t’i duroj përsëri, por që të më thonë se një nga këta hetues është bërë antienverist dhe demokrat, këtë nuk e duroj dot. Ai që do të ma thotë një gjë të tillë, ka për të qenë armiku im më i keq.
35.
I sëmurë dhe delikat, disa herë jam përplasur në çimenton e të vdekurit, me një gardian të tmerrshëm mbi kokë që kërkonte të dinte si vdes një njeri nga hemoragjia akute, dhe si reagon kur duan të shuajnë cigaren në syrin e tij. Isha i sigurtë që ky gardian nuk qe njeri, përndryshe, me kohë do ta kisha mallkuar tërë fisin njerëzor. Nuk kam aspak ndër mend të shkruaj për gjëra të tilla, por dua të them që kam duruar shumë.
37.
I shtyrë nga një magji e bukur mbase, pasi kisha djegur një turrë me dorëshkrime për të cilat kisha punuar vite të tëra, dola të kërkoj shirita për maqinë shkrimi dhe zarfa. Dy netë më parë kisha lexuar Homerin. Një natë më parë kisha ruajtur një nga miqtë e mi më të mirë, të vdekur. Pra nuk ishte koha për të bërë marrëzira letrare. Siç e thashë, ka qenë dhjetor. Pranvera ishte tepër larg.
39.
Ca zogj të zinj vraponin në ajër si të trembur nga një dimër që rend. Më erdhi keq për zogjtë. Befas m’u shpik një frikë e tmerrshme: nëna!
Ajo kishte nevojë për kujdesje të vazhdueshme. Flinte. E bukur, pakëz e zbehtë, me flokë të zinj dhe të gjatë të hedhur mënjanë.
Oh, nënë, nëqoftëse ti ikën tek yjet, nuk e di se ç’do të bëj më në këtë botë! Nuk do të kalonin shumë kohë dhe unë do të puthja buzë varrit duart e njeriut që kam dashur si Zotin!
41.
Nuk keni të drejtë të shfrytëzoni popullin tim, të shkelni dinjitetin e të varfërve! Kjo është porosia e Providencës që e jep Isaia (3:13-15) në Testamentin e vjetër. Vetëm në Shqipëri jep intervistë një ministër që vjedh. Vetëm në Shqipëri një njeri vjedh dhjetë metra tub, dhe lë një qytet pa ujë, një qytet që ka patur akuadukte që para Krishtit!
42.
Vendi im i dashur! Toka ime e dhembshur dhe fatkeqe! Edhe unë si të gjithë poetët, kisha shpikur një Itakë. Po cili do të më shesë tani? Ndoshta do të kthehem pas një vetmie tjetër. Ndoshta nuk do të kthehem më, kurrë. Këtë e di vetëm Zoti.
43.
Vendi im ka patur fatin më të keq në tërë Lindjen. Ky fat ka për ta ndjekur përsëri si në ato baladat tona ballkanase. Shpresa është një virtyt. Megjithkëtë, a nuk është thënë se ka edhe të sëmurë nga virtyti? Por, në fund të fundit, secilës ditë i mjafton pikëllimi i vet, tha Jezui në mal. Për nesër, mendon Zoti.
46.
E diela ime ka humbur! Tani mund të them se në të vërtetë, nuk kam pasur asnjë të diel në jetën time. Kam qenë shumë fatkeq në kalendarin e ditëve, sidomos mungesën e të dielës e kam ndjerë shumë.
47.
Më parë, aty jashtë ra një zog. Është shpirti i drurit që po vdes nën fatkeqësinë e hënës. Shkrova se shirat janë krenaria e fenomeneve qiellorë.
48.
Jam i trishtuar si rënia e gjetheve në një akuarel shiu. Sot mora një letër nga një njeri që kam dashur dikur. Pas njëzet vjetësh. Shpata ka rënë, nuk ka më luftë klasash.
49.
Ishte dikur një akuarel shiu që rrodhi si loti i botës, o njeri! shkrova mbi shpinë të letrës.
Ishte dikur një rënie gjethesh që mbështillte supet tua lakuriq.
50.
Ndenja me shpinë nga dita, për të mos parë si zhdukej ishulli që kam ëndërruar kaq dekada. Lamtumirë Itakë!
Prill 1992
